Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và thực hiện Chương trình chuyển đổi số quốc gia, ngành Tư pháp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ cả về tư duy lẫn phương thức hoạt động. Một trong những dấu ấn quan trọng nhất của giai đoạn này chính là việc triển khai xét xử trực tuyến – mô hình xét xử ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động tố tụng. Không chỉ đơn thuần là giải pháp kỹ thuật, xét xử trực tuyến được xem là bước chuyển lớn của nền tư pháp số Việt Nam, tác động trực tiếp đến hiệu quả xét xử, quyền tiếp cận công lý của người dân và năng lực quản trị của hệ thống Tòa án.

Xét xử trực tuyến là gì?

Khái niệm xét xử trực tuyến

Xét xử trực tuyến là hình thức tổ chức phiên tòa trong đó một số hoặc toàn bộ người tham gia tố tụng (bị cáo, đương sự, người làm chứng, luật sư…) tham gia phiên xét xử thông qua hệ thống kết nối trực tuyến, thay vì phải có mặt trực tiếp tại phòng xử án truyền thống. Phiên tòa vẫn do Tòa án nhân dân chủ trì, bảo đảm đầy đủ trình tự, thủ tục tố tụng theo quy định của pháp luật.

Điểm cốt lõi của xét xử trực tuyến không nằm ở việc “xét xử từ xa” đơn thuần, mà ở việc ứng dụng công nghệ để duy trì đầy đủ bản chất tranh tụng, tính công khai và quyền tố tụng của các bên.

Cơ sở pháp lý của xét xử trực tuyến tại Việt Nam

Việc triển khai xét xử trực tuyến tại Việt Nam được đặt trên nền tảng pháp lý rõ ràng, tiêu biểu là:

• Nghị quyết của Quốc hội về tổ chức phiên tòa trực tuyến;
• Quy định, hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC);
• Sự điều chỉnh, bổ sung trong quá trình áp dụng Bộ luật Tố tụng Hình sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự và Luật Tố tụng Hành chính.

Những văn bản này cho thấy xét xử trực tuyến không phải giải pháp tình thế, mà là một phương thức tố tụng hợp pháp trong hệ thống tư pháp Việt Nam.

Xem thêm:  Sáp nhập đơn vị hành chính và hệ quả pháp lý: Người dân cần lưu ý những gì?

Vì sao xét xử trực tuyến được coi là bước chuyển lớn của tư pháp số?

Gắn với chiến lược chuyển đổi số ngành Tòa án

Xét xử trực tuyến là một mắt xích quan trọng trong lộ trình xây dựng Tòa án điện tử, tiến tới Tòa án số. Việc số hóa hồ sơ, quản lý dữ liệu xét xử và tổ chức phiên tòa trên nền tảng công nghệ giúp Tòa án nâng cao hiệu quả điều hành, giảm phụ thuộc vào giấy tờ truyền thống.

Đáp ứng yêu cầu thực tiễn của hoạt động xét xử

Thực tế cho thấy nhiều vụ án gặp khó khăn trong việc triệu tập đương sự, người tham gia tố tụng ở xa, đang bị tạm giam hoặc cư trú tại nhiều địa phương khác nhau. Xét xử trực tuyến giúp:

• Giảm tình trạng hoãn phiên tòa;
• Giải quyết vụ án đúng thời hạn luật định;
• Giảm áp lực quá tải cho hệ thống Tòa án.

Bắt kịp xu hướng tư pháp hiện đại trên thế giới

Nhiều quốc gia đã áp dụng mô hình e-court, online court trong xét xử dân sự, hành chính và cả hình sự. Việc Việt Nam triển khai xét xử trực tuyến thể hiện nỗ lực tiệm cận chuẩn mực tư pháp hiện đại, nâng cao vị thế của nền tư pháp trong bối cảnh hội nhập.

Lợi ích nổi bật của xét xử trực tuyến

Tiết kiệm chi phí và thời gian tố tụng

Xét xử trực tuyến giúp giảm đáng kể:

• Chi phí di chuyển, ăn ở của đương sự và luật sư;
• Chi phí dẫn giải bị cáo, áp giải người làm chứng;
• Thời gian tổ chức và chờ đợi phiên tòa.

Đây là lợi ích thiết thực, đặc biệt với người dân ở vùng sâu, vùng xa.

Nâng cao khả năng tiếp cận công lý

Việc tham gia phiên tòa trực tuyến giúp người dân dễ dàng tiếp cận Tòa án hơn, hạn chế rào cản địa lý. Đồng thời, việc ghi âm, ghi hình phiên tòa cũng góp phần tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan tiến hành tố tụng.

Hỗ trợ quản lý và lưu trữ dữ liệu tư pháp

Dữ liệu phiên tòa trực tuyến có thể được lưu trữ, phục vụ công tác:

• Thống kê, tổng kết xét xử;
• Đào tạo nghiệp vụ;
• Giám sát hoạt động tư pháp theo quy định.

Những thách thức đặt ra khi triển khai xét xử trực tuyến

Hạ tầng công nghệ và an ninh thông tin

Không phải địa phương nào cũng có hạ tầng công nghệ đồng bộ. Bên cạnh đó, vấn đề bảo mật dữ liệu tố tụng, phòng chống xâm nhập, tấn công mạng là thách thức lớn đối với xét xử trực tuyến.

Bảo đảm quyền tranh tụng và quyền con người

Một trong những yêu cầu cốt lõi là phải bảo đảm:

• Quyền được trình bày, đối chất trực tiếp;
• Quyền bào chữa của bị cáo;
• Quyền bình đẳng giữa các bên.

Nếu không kiểm soát tốt kỹ thuật và quy trình, xét xử trực tuyến có thể ảnh hưởng đến chất lượng tranh tụng.

Năng lực sử dụng công nghệ của các chủ thể tố tụng

Không chỉ Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư mà cả người dân cũng cần được trang bị kỹ năng số cơ bản để tham gia hiệu quả vào phiên tòa trực tuyến.

Xem thêm:  Cải cách tư pháp giai đoạn 2025–2030: Những thay đổi tác động trực tiếp đến người dân và doanh nghiệp

Giải pháp hoàn thiện xét xử trực tuyến trong thời gian tới

Hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ

Cần tiếp tục rà soát, sửa đổi các quy định trong luật tố tụng để:

• Thừa nhận đầy đủ giá trị pháp lý của chứng cứ điện tử;
• Quy định chi tiết trình tự, thủ tục xét xử trực tuyến;
• Bảo đảm thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Đầu tư hạ tầng công nghệ và bảo mật

Nhà nước cần ưu tiên đầu tư:

• Phòng xử án trực tuyến đạt chuẩn;
• Hệ thống kết nối ổn định, an toàn;
• Giải pháp bảo mật dữ liệu tư pháp theo tiêu chuẩn cao.

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tư pháp

Đào tạo kỹ năng công nghệ cho cán bộ Tòa án, đồng thời tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn để người dân hiểu và chủ động tham gia xét xử trực tuyến.

Kết luận

Xét xử trực tuyến là xu thế tất yếu trong tiến trình xây dựng nền tư pháp số Việt Nam. Dù còn nhiều thách thức về pháp lý, kỹ thuật và con người, nhưng những lợi ích mà mô hình này mang lại là không thể phủ nhận. Với sự chỉ đạo của Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao và quyết tâm đổi mới của toàn ngành Tư pháp, xét xử trực tuyến hứa hẹn sẽ trở thành động lực quan trọng nâng cao chất lượng xét xử, bảo đảm công lý và phục vụ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người dân trong kỷ nguyên số.